Świat szkolny stoi dziś w obliczu wielu wyzwań, z których sporo ma związek z rozwojem Internetu. Już Nicolas Carr w swojej nominowanej do Pulitzera książce zauważył, że gwałtowny rozwój Internetu – poza oczywistymi zaletami – przyniósł też szybkość, której ludzki mózg nie potrafi sprostać ani przetworzyć. To z kolei wpłynęło na poziom koncentracji ludzi w każdym wieku, nie tylko młodych. Zdolność koncentracji stała się dziś jedną z najbardziej pożądanych umiejętności, gdyż jej brak oznacza nie tylko trudności w przyswajaniu wiedzy, ale również ogólne rozkojarzenie, które powoduje trudności w wyborze i trzymaniu się wyznaczonych celów. Przestrzeń Internetu oferuje wszelkie atrakcje dwadzieścia cztery godziny na dobę. Co więcej, dołączenie do tego świata jest banalnie proste – wystarczy telefon, który zawsze mamy przy sobie.
Te procesy powodują, że młodzi ludzie mają problemy, wobec których nauczyciel-mentor powinien przyjąć odpowiednią postawę. Dwa główne z nich to:
- Brak umiejętności wyboru celu, zarówno krótkoterminowego, jak i życiowego – w obliczu nieskończonej listy celów, które wydają się atrakcyjne. Wiele zawodów czy zajęć jest w Internecie przedstawianych w niezwykle atrakcyjny sposób, co sprawia, że młodzi ludzie zaczynają rozważać wybór zajęcia czy profesji, o których – bez tych atrakcyjnych prezentacji – w ogóle by nie pomyśleli.
- Upadek tradycyjnych autorytetów – to z kolei znak naszych czasów. Młodsze pokolenia kwestionują autorytety oparte na zastanym porządku społecznym. Dla nich autorytetem staje się ktoś, kto spełnia zasadę „dziesięciu minut”. Oznacza to, że w ciągu pierwszych dziesięciu minut spotkania jest w stanie zainteresować młodzież na tyle, by zdobyć jej zaufanie.
Pozostaje jeszcze kwestia wypalenia zaufania młodzieży do etosu ciężkiej pracy. Internet spowodował, że reguła „od zera do bohatera”, oparta na dość szybkiej i pobieżnej ścieżce między początkiem a końcem, zupełnie zniszczyła znaczenie i postrzeganie potrzeby długotrwałej pracy nad jakimś konkretnym celem. To poważny problem, ponieważ – w połączeniu z coraz większymi trudnościami w koncentracji oraz stale rosnącą szybkością przekazów internetowych – może prowadzić do sytuacji, w której nauczyciel staje przed dramatycznie trudnymi wyzwaniami.
Pomocny w tej sytuacji może okazać się mentoring, jego narzędzia i proponowane sposoby rozwiązywania problemów. Aby nauczyciel mógł efektywnie wykorzystać mentoring w praktyce, powinien najpierw sprawdzić swój własny poziom motywacji do pełnienia roli mentora. To kluczowa kwestia, ponieważ jedynie zmotywowany i stale dbający o swój rozwój mentor jest w stanie poprowadzić swojego mentee (czyli osobę uczestniczącą w procesie mentoringu) do realizacji wyznaczonych celów. Jakie więc cechy powinien mieć mentor?
Mentor to przede wszystkim ktoś, kto jest zaufanym doradcą i całkowicie koncentruje się na celach, potrzebach oraz wyzwaniach stojących przed mentee. Podstawowa różnica między mentorem a coachem polega na tym, że coach nie może udzielać rad, a jedynie zadawać pytania. Coaching zakłada, że pytania pomagają wydobyć z mentee zasoby, dzięki którym będzie on w stanie osiągnąć swój cel. Mentoring, przeciwnie, to sztuka udzielania rad i wspierania mentee na podstawie własnego doświadczenia i wiedzy. Częścią pracy mentora jest również zadawanie pytań, jednak w tej roli kluczowe jest edukowanie, wspieranie realizacji zadań mentee , a przede wszystkim planowe przezwyciężanie trudności, które mentee napotka, a których naturę mentor dobrze zna.
Mentor powinien spełniać kilka warunków, które umożliwią mu świadome i efektywne zaangażowanie w pracę z mentee.
Po pierwsze, powinien odpowiedzieć sobie na pytanie, dlaczego chce być mentorem dla uczniów. Czy ma na to czas? Jaka jest jego motywacja do pracy mentoringowej? Czy zna zasady tej pracy i podstawowe narzędzia, które będą mu potrzebne?
Po drugie, mentor powinien dokładnie przemyśleć obszary swojej ekspertyzy. Może być, na przykład, polonistą, ale to nie oznacza, że musi nauczać całego zakresu przedmiotu. Może skoncentrować się na literaturze lub językoznawstwie. Ważnym elementem jest tutaj stałe poszerzanie swojej wiedzy – powinna być ona zarówno najwyższej jakości, jak i możliwie najbardziej aktualna. W świecie mentoringu powszechną zasadą jest, że jeden mentor wybiera maksymalnie trzy obszary wiedzy lub ekspertyzy. Dzięki temu może systematycznie aktualizować swoje kompetencje i rozwijać je w sposób spokojny i dogłębny. W przypadku większej liczby obszarów byłoby to znacznie trudniejsze.
Po trzecie, mentor dba o własny rozwój. Kultywuje swoje pasje i hobby, stale poszerza własne horyzonty i inwestuje w edukację. Pozwala mu to być w kontakcie z metodami rozwijania zainteresowań, a także poznawać najnowsze techniki edukacyjne, które powinien znać, aby móc polecać je swoim uczniom.
I wreszcie po czwarte, mentor powinien zastanowić się, kto jest jego autorytetem. Od kogo się uczy? W jaki sposób wybiera te osoby jako wzorce? Refleksja i świadomość w tym obszarze pozwolą mu lepiej zrozumieć, jakim autorytetem sam może być dla swoich uczniów i jakie cechy powinien rozwijać, aby być współczesnym wzorem do naśladowania.
Wśród zasad ważnych dla mentora zwróciłbym uwagę na trzy kluczowe:
- Rozwijam potencjał swojego ucznia/mentee, nie tworzę młodszej wersji siebie. Jakkolwiek kuszące może być kształtowanie młodych ludzi według własnych standardów, praca mentora powinna opierać się na wydobywaniu i wzmacnianiu cech, które mentee wnosi do współpracy.
- W pracy mentora opieram się na zaufaniu i dbam, aby go nie stracić. Zaufanie jest podstawą pracy mentoringowej – jeśli mentee ma przyjmować rady mentora, musi być do niego przekonany. Bez zaufania mentee nie będzie skłonny korzystać z udzielanych wskazówek, ponieważ nie poczuje pewności co do ich wartości.
- Nie tylko buduję wiedzę mentee, ale również kształtuję jego postawę wobec życia. Mentor powinien być wzorem etycznym i moralnym. Jego sposób pracy i podejście do edukacji powinny inspirować uczniów do naśladowania i traktowania go jako źródła pozytywnego wpływu.
Przyjrzyjmy się teraz potencjalnym celom mentoringu, zarówno tym pierwszoplanowym, jak i drugoplanowym:
- Rozwijanie myślenia strategicznego. W tym aspekcie mentor ma możliwość skonfrontowania mentee z problemami, takimi jak brak umiejętności wyboru określonego celu czy zanik etosu ciężkiej pracy. Regularne spotkania z mentorem, podzielone na etapy, mogą pokazać mentee, że stałe wykonywanie zadań i realizowanie kolejnych etapów projektu są kluczowe w osiąganiu założonych celów. Głównym celem jest zatem realizacja wybranego przez mentee celu, natomiast drugoplanowym – nauka strategicznego myślenia.
- Rozwijanie autorytetu i ekspertyzy mentee. Mentor może sprawić, że mentee, pracując nad konkretnymi celami, staje się ekspertem w danej dziedzinie. Oprócz osiągnięcia samego celu mentee zyskuje umiejętność opowiadania o swojej pracy oraz identyfikowania i analizowania jej kluczowych elementów.
- Pomoc w budowaniu pewności siebie ucznia. Poprzez pracę nad celami mentee zyskuje większą kontrolę nad przebiegiem i wynikami swojej pracy, co bezpośrednio wpływa na rozwój poczucia własnej sprawczości i zwiększa samoocenę.
- Rozwijanie kompetencji komunikacyjnych ucznia. Praca z mentorem, czyli osobą starszą i bardziej doświadczoną, sprzyja wypracowaniu nowych form komunikacji, zwłaszcza ustnej. Regularne spotkania na żywo, a także zadania wymagające interakcji z innymi osobami rozwijają umiejętności przekazywania informacji i budowania relacji. W tym przypadku cel drugoplanowy mentoringu – doskonalenie komunikacji – ma szczególne znaczenie.
- Lepsza organizacja pracy, a w konsekwencji poprawa jakości życia. Mentor może pomóc mentee zrozumieć siłę nawyków i potęgę wykorzystywania informacji na swoją korzyść. Systematyczna praca nad realizacją kolejnych etapów projektu daje uczniowi narzędzia do lepszej organizacji swojego czasu i działań.
Dobrze prowadzony mentoring daje uczniowi możliwość samorefleksji – umiejętności cennej w każdym wieku, ale szczególnie istotnej w okresie młodości, kiedy kształtuje się osobowość oraz opinia o otaczającym świecie. Mentoring opiera się także na identyfikowaniu pozytywnych doświadczeń i mocnych stron ucznia, co z kolei zwiększa jego samoocenę i motywację do podejmowania korzystnych działań.
Wielu nauczycieli jest już dziś naturalnymi mentorami. Zachęcam zatem do doskonalenia swojego warsztatu i poznawania narzędzi, ponieważ kontakt z uczniem na płaszczyźnie mentoringowej przynosi satysfakcję i spełnienie obu stronom – zarówno uczniowi, jak i mentorowi. Czego serdecznie życzę!
Autor: Wojciech Kurzyk
