W polskim szkolnictwie utarło się przekonanie, że przedmioty humanistyczne czy artystyczne są mniej istotne niż ścisłe. Ile razy słyszeliśmy żart, że „po humanie to tylko frytki w McDonaldzie można smażyć”? Od ucznia oczekuje się, by potrafił wyliczyć wzór na deltę, wyrecytować z pamięci motywy w Lalce i bezbłędnie odmienić czasowniki w czasie past perfect. Tymczasem w okresie dojrzewania młodzi ludzie potrzebują przede wszystkim znaleźć swój głos w świecie, a szkoła często im na to nie pozwala, trzymając się utartych schematów i suchych analiz. Samodzielne myślenie bywa odbierane jako bunt przeciwko instytucji, a nie jako wartość, którą warto pielęgnować. Dlatego wielu uczniów ucieka w sztukę – nie tylko w malarstwo czy rzeźbę, lecz także w muzykę popularną, film i sztukę uliczną. Tam odnajdują odzwierciedlenie swoich emocji i doświadczeń. W tej przestrzeni, otwartej dla wszystkich, czują się bardziej wysłuchani i zrozumiani niż w murach szkolnych. Jako niedawna absolwentka liceum doświadczyłam na własnej skórze stałego niezrozumienia ze strony systemu edukacji, który wydawał się stworzony nie dla mnie, lecz dla kogoś zupełnie innego. Zadaję sobie więc pytanie: czy dałoby się stworzyć most łączący kulturę młodych z instytucją szkolnictwa?
Jaka jest kultura młodych?
Sztuka od wieków służyła jako medium do przekazywania emocji, przemyśleń i doświadczeń, a także jako próba zrozumienia świata i ludzi. Jest uniwersalna w każdym aspekcie. Tworzona przez ludzi dla ludzi. Niezależnie od pochodzenia, wyglądu czy wieku, nie wyklucza nikogo. Każdy może znaleźć w niej coś dla siebie. Działa tak silnie, ponieważ trafia bezpośrednio do intuicji i wrażliwości człowieka. Pozwala przekazać najskrytsze uczucia i myśli.
Starsze pokolenie ma tendencję do dyskredytowania kultury młodych, twierdząc, że nie dorównuje ona tej „z dawnych lat”. Faktem jest, że świat się zmienia, a sztuka zmienia się razem z nim. Współczesna kultura nie jest początkiem końca sztuki, lecz jej kolejnym etapem. Przykładem może być rap i hip-hop – gatunki będące nośnikiem buntu wobec nierówności społecznych. Kendrick Lamar, jeden z najwybitniejszych przedstawicieli tej sceny, w swoich tekstach opisuje zarówno własne doświadczenia, jak i realia środowiska dotkniętego dyskryminacją. Jego album DAMN. został nawet uhonorowany Nagrodą Pulitzera. Z kolei muzyka alternatywna daje przestrzeń do eksperymentów i łamania schematów – na co szkolne mury często nie pozwalają. Młodzi szukają w piosenkach elementów, z którymi mogliby się utożsamić i znaleźć zrozumienie. Nie można też pominąć kultury koncertowej, która daje nastolatkom poczucie wspólnoty i przynależności do grupy, co bezsprzecznie jest szczególnie ważne w okresie dojrzewania.
Istotną rolę odgrywają także filmy i seriale. Młodzież szuka w nich siebie – w opowieściach o dojrzewaniu, kryzysach tożsamości, chorobach, relacjach czy rodzinie. Dla młodych widzów liczy się nie tylko wartość artystyczna, lecz przede wszystkim możliwość utożsamienia się z bohaterami i współodczuwania ich emocji. To poczucie bliskości i zrozumienia bywa ważniejsze niż techniczne walory produkcji. Starszym odbiorcom takie treści mogą wydawać się mało poważne, lecz dla młodzieży są one bezpieczną przestrzenią, w której mogą odnaleźć akceptację.
Sztuka uliczna pozostaje tematem spornym – ma zarówno zagorzałych zwolenników, jak i przeciwników. Niewątpliwie jest jednak obszarem buntu i poszukiwania własnego głosu. Graffiti czy murale często komentują sytuację społeczną lub polityczną, upamiętniają ważne wydarzenia i idee. Anonimowość twórców daje im pełną swobodę wypowiedzi i wolność, której instytucje nie są w stanie ograniczyć. I właśnie to tak bardzo pociąga nastolatków. Poznają oni dopiero świat i nie rozumieją wielu procesów, więc próbują odnaleźć siebie w przestrzeniach otwartych dla każdego.
Dwa różne języki
W tym kontekście trudno dziwić się młodym ludziom, że czują się niezrozumiani przez szkolnictwo. Programy nauczania kładą nacisk na suche fakty: wzory, daty, epoki i definicje, a brakuje w nich pogłębionego odbioru. Na lekcjach języka polskiego uczniowie często poznają tylko jedną, „słuszną” interpretację utworu, a ich własne zdanie nie jest brane pod uwagę. Brakuje przestrzeni, by zadać pytanie: „co to dla mnie znaczy?” i przeżyć dzieło po swojemu. Wszystko sprowadza się do utartych schematów.
Aby naprawdę zainteresować uczniów, potrzebny jest pierwiastek indywidualny. Omawianie lektury szkolnej zwykle ogranicza się do faktów z podręcznika, bez odniesienia do współczesnego życia młodych ludzi. Ich emocje i osobiste reakcje schodzą na dalszy plan, ustępując miejsca gotowym formułkom. W ten sposób uczniowie stają się biernymi słuchaczami zamiast aktywnymi uczestnikami dialogu ze sztuką. W szkole rzadko sięga się po elementy współczesnej kultury, często z góry uznając je za mniej wartościowe lub banalne. Tymczasem to właśnie muzyka, filmy czy sztuka uliczna potrafią przykuć uwagę młodych i rozbudzić ich autentyczne zainteresowanie.
Efekt jest taki, że szkoła jawi się uczniom jako przestrzeń pozbawiona indywidualizmu. Nie mogą wyrażać się w niej swobodnie, a tematy omawiane na lekcjach wydają się sztywne i oderwane od ich rzeczywistości. Powstaje poczucie, że obie strony – młodzi i szkoła – mówią różnymi językami, nie potrafiąc znaleźć wspólnego środka przekazu. Uczniowie nie czują, że szkoła jest dla nich. Warto więc zadać pytanie: jak nawiązać nić porozumienia między tymi dwoma światami?
Jak zintegrować dwa światy?
Moją odpowiedzią na to pytanie jest włączenie kultury młodych ludzi do szkolnictwa i nauka samodzielnego odbioru treści. Szkoła powinna uczyć, jak interpretować sztukę, a nie podawać gotowe rozwiązania. Zamiast koncentrować się na definicjach, datach i biografiach, warto pokazać, w jaki sposób uczeń może samodzielnie analizować dzieło, wczuwać się w nie i wyciągać własne wnioski. Zamiast zasypywać materiałem do „zakucia”, lepiej postawić na dialog, rozmowę o wrażeniach i wymianę interpretacji. W sztuce nie ma jednej dobrej odpowiedzi – i to jest jej największa wartość.
Kluczem może być połączenie klasyki ze współczesnością. Włączając elementy codzienności młodzieży, nawiązujemy z nią nić porozumienia i pobudzamy autentyczne zainteresowanie lekcją. Uczniowie mogą porównać motywy z Lalki z wątkami ze swojego ulubionego serialu, a poezję dawnych epok z tekstami piosenek, których słuchają na co dzień. Sposobów na połączenie tych dwóch światów jest wiele, a najważniejsze jest pokazanie, że tematy sprzed setek lat wciąż potrafią być aktualne i poruszające.
Szkoła może też wyjść poza swoje mury i spotkać się ze sztuką w jej naturalnym środowisku. Wyjścia do kina, teatru czy galerii sztuki nie powinny jednak kończyć się na odhaczeniu obecności – powinny stać się punktem wyjścia do rozmowy i refleksji na lekcjach. Cennym doświadczeniem mogą być również spotkania z twórcami – malarzami, muzykami, filmowcami – które pozwolą uczniom zobaczyć proces tworzenia „od kuchni” i poznać nową perspektywę. Takie inicjatywy pozwalają młodym zmienić otoczenie, wyjść z rutyny szkolnych ławek i poznać kulturę w sposób bezpośredni, nieschematyczny i angażujący.
Dobrym sposobem na nawiązanie kontaktu z uczniami jest korzystanie z mediów, które są im najlepiej znane. Na zajęciach można wykorzystać filmik z YouTube’a, fragment serialu czy filmu, a nawet krótkie nagranie z TikToka. W ten sposób młodzi zobaczą, że narzędzia, z których na co dzień korzystają głównie dla rozrywki, mogą stać się punktem wyjścia do interpretacji, refleksji i nauki. To pokazuje, że treści bliskie ich codzienności mogą mieć taką samą wartość edukacyjną jak tradycyjne materiały szkolne.
Koniec końców rolą szkoły powinno być wspieranie młodych w ich samorozwoju. Kultura i sztuka zmieniają się wraz z upływem czasu. To, że coś jest nowe i stworzone z myślą o młodych odbiorcach, nie oznacza z góry, że jest błahe czy gorsze. Wszystko, co dziś uznajemy za klasykę, kiedyś również było nowością. Wykorzystując we współczesnej edukacji elementy sztuki, z którą młodzi obcują na co dzień, szkoła może realnie zbliżyć się do uczniów. Warto pokazać im, jak samodzielnie pracować z dziełem i jak przekuć kontakt ze sztuką w głębszą refleksję.
Czasem trzeba oderwać się od utartych schematów i pozwolić młodym odnaleźć siebie oraz swój własny głos w świecie. Szkoła powinna być przede wszystkim przestrzenią bezpieczną, sprzyjającą swobodnej ekspresji. Jeśli uczniowie poczują, że treści są dostosowane do ich doświadczeń i sposobu komunikacji, wtedy naprawdę zaczniemy mówić tym samym językiem.
Autor: Julia Hołubowska
